Prezentowany w dotychczasowych publikacjach czeski model ROP, czyli rozszerzonej odpowiedzialności producenta, zawiera rozwiązania skłaniające instalacje do maksymalizacji efektywności w obszarze sortowania odpadów komunalnych. Promuje on w sposób finansowy przyjęcie selektywnie zbieranych odpadów do przetwarzania oraz motywuje instalacje do odzysku każdej tony surowców. Czeski ROP zachęca do osiągania maksymalnych możliwych poziomów odzysku frakcji surowcowych i ich przygotowania do recyklingu. Wysokość dopłat zależy od rodzaju surowca i struktury wysortowanych produktów. Dodatkowo nagradzane jest zwiększanie różnorodności produktów, czyli wydzielanie szerokiego spektrum surowców oraz wytwarzanie paliwa RDF z pozostałości po sortowaniu.
Czeski model ROP stanowi mechanizm umożliwiający realizację celów gospodarki odpadami. Jest to mechanizm, który zapewnia instalacjom opłacalność działania i zapewnia stabilność ekonomiczną. Stanowią one podstawowe warunki ekonomiczne do realizacji prawidłowych i trwałych procesów sortowania. Motywują instalacje do realizacji celu ich działania: przetwarzania odpadów oraz osiągania wysokich poziomów odzysku i przygotowania odpadów do recyklingu.
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie podstawowych mechanizmów działania czeskiego systemu ROP i próba udzielenia odpowiedzi na następujące pytania: Jaki jest poziom recyklingu odpadów komunalnych i odpadów opakowaniowych w Czechach? Ile wynosi średni miesięczny koszt gospodarowania odpadami w przeliczeniu na jednego mieszkańca? Dlaczego Czechy inwestują w budowę spalarni? Kto w Czechach odpowiada za realizację poziomów recyklingu? Czy o wynikach czeskiej gospodarki odpadami decyduje system kontroli i kar? Kto pokrywa koszty zbiórki, sortowania i recyklingu odpadów opakowaniowych? Czy mechanizm ekomodulacji wpływa na koszty ponoszone przez producentów? Jaki jest roczny budżet czeskiego systemu ROP? Na co wydawane są jego środki? Kto otrzymuje największe wynagrodzenia z systemu EKO-KOM i za jakie usługi? Jakie czynniki mają wpływ na wysokość wynagrodzeń dla gmin, sortowni i recyklerów? Jakie czynniki decydują o efektywności czeskiego systemu ROP i gospodarki odpadami? Jakie są wyniki tego systemu? Czy czeski model ROP może stanowić inspirację dla polskich rozwiązań?
Jaki jest poziom recyklingu i jaki jest koszt systemu gospodarki odpadami w Czechach?
Chociaż Czechy są bliskim sąsiadem Polski, a ich gospodarka oraz poziom życia obywateli są na zbliżonym poziomie, to jednak gospodarka odpadami różni się od polskiej specyfiki. Czeski model jest zaprojektowany tak, aby był skuteczny i zapewniał wymierne efekty. Poziom recyklingu odpadów komunalnych w Czechach w 2022 r. wyniósł 41% [1], a odpadów opakowaniowych w 2023 r. – 75% [2].
W czeskich gminach ma być czysto, a sprzyja temu gęsta i łatwo dostępna sieć pojemników do zbiórki odpadów. Ma być też tanio dla mieszkańców. W 2023 r. średni miesięczny koszt gospodarowania odpadami w przeliczeniu na osobę wyniósł ok. 20 zł [2]. Nie wszystkie koszty ponoszą jednak mieszkańcy.
Rys. 1. Całkowite roczne koszty gospodarki odpadami w Republice Czeskiej w Kč/osobę/rok w 2023 r.
Źródło: www.ekokom.cz
Tłumaczenie opisów: Průměr ČR – średnia w Czeskiej Republice.
Optymalizacja kosztów gospodarki odpadami
Czesi uzyskali możliwość składowania odpadów komunalnych zmieszanych aż do 2030 r. Stąd też nie odczuwa się tam jeszcze dużej presji na budowę sortowni do ich przetwarzania. Poziom zaawansowania technologicznego czeskich instalacji jest znacznie niższy niż w Polsce.
W ramach programu dekarbonizacji Czechy postawiły na rozwój spalarni odpadów, w pierwszej kolejności przeznaczonych do przetwarzania frakcji wysokokalorycznej. Budowa infrastruktury do termicznego zagospodarowania odpadów pozwala na optymalizację całkowitych kosztów gospodarki odpadami. To przekłada się natomiast na wysokość opłat dla mieszkańców. Z tego powodu moduł do przygotowania paliwa często stanowi nieodłączny element projektów budowy i modernizacji sortowni w Czechach.
Czeski model ROP realnie wspiera podmioty w osiąganiu celów środowiskowych – mechanizm motywacji ekonomicznej
Czeskie gminy, których jest aż 6258, są zobowiązane do selektywnej zbiórki odpadów, jednak nie odpowiadają za osiąganie poziomów recyklingu. To zadanie spoczywa na państwie, a w praktyce – na czeskim ministrze środowiska. Taki model ma istotne następstwa praktyczne.
Czechy prowadzą aktywną politykę gospodarczą ukierunkowaną na realizację celów środowiskowych, dostosowując, w ramach możliwości systemu, narzędzia tej polityki do zmieniających się uwarunkowań rynkowych. Funkcjonuje mechanizm wsparcia i motywacji, a polityka oparta na szczegółowo zbieranych i analizowanych danych jest ukierunkowana na osiąganie konkretnych efektów. Jest to podejście odmienne od modelu, w którym obowiązki przerzuca się na gminy, nieposiadające realnego wpływu na osiąganie poziomów recyklingu, systemu kontroli i kar jako głównych narzędzi motywacji, w którym brakuje odpowiednich mechanizmów rynkowych oraz realnego wsparcia państwa.
W Czechach działa system ROP, który ekonomicznie wspiera m.in. instalacje do sortowania odpadów komunalnych, skłaniając je do realizacji celów gospodarki odpadami. Zapewnia on stabilność i opłacalność procesu sortowania, a także jest jednym z najtańszych w Europie systemów dla producentów opakowań.
Podobnie jak w Polsce, w Czechach toczy się dyskusja na temat wprowadzenia systemu kaucyjnego. Krajowa branża odpadowa wyraża jednak silny sprzeciw wobec modelu, który został przyjęty w Polsce. Stąd też istnieje duże prawdopodobieństwo, że Czesi zdecydują się na inne rozwiązanie.
Producenci finansują zbiórkę, sortowanie i recykling odpadów opakowaniowych
Producenci, czyli klienci systemu (ponad 21 300 podmiotów), wpłacają do EKO-KOM – organizatora systemu – opłaty za wprowadzenie opakowań do obrotu. Wysokość tych opłat zależy od ilości i rodzaju opakowań oraz jest ustalana na podstawie jednolitego, publicznego cennika opartego na zasadach ekomodulacji. Jej celem jest zachęcenie producentów do stosowania opakowań o niższych kosztach zbiórki i recyklingu, czyli łatwiejszych do sortowania i przetwarzania.
Przychody budżetu EKO-KOM pochodzą z wpłat podmiotów wprowadzających opakowania na rynek. Na podstawie danych rynkowych można szacować, że budżet ten wynosi ok. 3 mld czeskich koron, czyli ok. 500 mln złotych [3]. Zgromadzone środki pokrywają koszty zbierania, sortowania i recyklingu odpadów opakowaniowych, a także pozwalają na utworzenie obowiązkowej rezerwy. Obliczenia wskazują, że system EKO-KOM finansuje ok. 15–20% rocznych kosztów gospodarki odpadami komunalnymi w Czechach [3].
Rys. 2. Liczba producentów i gmin w systemie EKO-KOM.
Źródło: www.ekokom.cz
Tłumaczenie opisów: Klienti – klienci, producenci wprowadzający opakowania na rynek. Obce – gminy.
Jak działa czeski model ROP?
System zagospodarowania odpadów opakowaniowych w Republice Czeskiej składa się z kilku kluczowych elementów. Producenci wprowadzają opakowania na rynek, konsumenci kupują zapakowane produkty, a następnie wyrzucają opakowania do odpowiednich pojemników na odpady. Firmy odbierające transportują odpady do instalacji sortujących, gdzie wydzielane są poszczególne frakcje materiałowe. Następnie trafiają one do recyklerów, którzy przetwarzają je na nowe produkty.
Od strony finansowej system opiera się na opłatach uiszczanych przez producentów za wprowadzanie opakowań na rynek oraz na wynagrodzeniach wypłacanych podmiotom uczestniczącym w zbiórce, odzysku i recyklingu odpadów.
EKO-KOM przeznacza ok. 91% środków zebranych w systemie na pokrycie kosztów działań bezpośrednio związanych z gospodarką odpadami [2]. Środki te pokrywają koszty takich działań jak odbiór i zapewnienie sieci zbiórki w gminach, sprzątanie opakowań z przestrzeni publicznej, przetwarzanie odpadów opakowaniowych, ich odzysk oraz wsparcie procesów recyklingu.
Producenci dostarczają na rynek produkty w opakowaniach, które trafiają do konsumentów. Aby zwiększyć efektywność systemu, EKO-KOM prowadzi kampanie informacyjne i edukacyjne dotyczące sortowania i ponownego użycia produktów. Na tego rodzaju działania przeznaczanych jest ok. 2,5% całkowitych środków zebranych w systemie [2].
Podnoszenie świadomości mieszkańców w zakresie sortowania i recyklingu, w połączeniu z łatwo dostępnym i dobrze rozwiniętym systemem zbiórki, to podstawowe warunki budowy efektywnego systemu recyklingu odpadów opakowaniowych.
Rys. 3. System EKO-KOM.
Źródło: www.ekokom.cz
Tłumaczenie opisów: Neziskový system – system non-profit, administrative a řízení – administracja i zarządzanie, evidence obalů a odpadu z obalů – ewidencja opakowań i odpadów opakowaniowych, audity a kontroly – audyty i kontrole, platba – płatność, spotřebitelé – konsumenci, obce – gminy, dotřídovací linky – linie sortowania odpadów, zpracovatelé – recyklerzy, nové výrobky – nowe produkty, finanční tok – strumień finansowy, obalový tok – przepływ opakowań.
W jaki sposób gminy są wynagradzane w czeskim modelu ROP?
Największa część środków z czeskiego systemu ROP trafia do gmin. Spośród 6258 gmin w kraju, 6185 ma podpisane umowy z EKO-KOM. Otrzymują one wynagrodzenie za zapewnienie systemu zbiórki odpadów opakowaniowych, przekazywanie ich firmom odbierającym odpady oraz za sprzątanie opakowań pozostawionych w miejscach do tego nieprzeznaczonych. W 2023 r. gminy otrzymały 57,4% środków z systemu EKO-KOM [2].
Im gęstsza jest sieć pojemników w danej gminie, tym krótszy dystans muszą pokonać mieszkańcy. Sprawia to, że segregacja odpadów u źródła staje się wygodniejsza. Badania wykazały, że im bliżej mieszkańców znajdują się pojemniki, tym więcej odpadów jest prawidłowo segregowanych.
Wysokość wynagrodzeń dla gmin zależy przede wszystkim od ilości selektywnie zebranych odpadów oraz zawartości opakowań w tych odpadach. Rosną one wraz z efektywnością systemu zbiórki, co motywuje gminy do jego rozwoju oraz prowadzenia działań edukacyjnych zachęcających mieszkańców do prawidłowego sortowania odpadów. W efekcie punkty zbiórki są zazwyczaj dostępne w „odległości spaceru”, a czeski EKO-KOM szczyci się siecią miliona pojemników rozmieszczonych w całym kraju.
Rys. 4. Zmiana liczby pojemników do selektywnej zbiórki odpadów w Republice Czeskiej.
Źródło: www.ekokom.cz
Tłumaczenie opisów: Vývoj počtu kontejnerů na tříděný sběr – rozwój liczby pojemników do selektywnej zbiórki odpadów.
Wynagrodzenie instalacji do sortowania odpadów zależy od ich efektywności
W 2023 r. instalacje do sortowania odpadów komunalnych otrzymały 21,7% ogółu środków z systemu EKO-KOM2. Wynagrodzenie przyznawane jest na podstawie ilości odpadów przyjętych do przetwarzania. Dodatkowo uwzględnia ono ilość wysortowanych surowców oraz produkcję paliwa z odpadów. Dzięki temu instalacje są motywowane do zwiększania ilości przetwarzanych odpadów, maksymalnego odzysku frakcji surowcowych, wydzielania szerokiego spektrum surowców oraz wytwarzania paliwa do odzysku energetycznego z pozostałości po segregacji materiałów nadających się do recyklingu.
Tak skonstruowany system finansowania odpowiada ekonomicznemu mechanizmowi efektywności instalacji do sortowania. Jest on spójny z celami gospodarki odpadami i w sposób rynkowy zachęca instalacje do ich realizacji. Jest również prosty, przejrzysty i tworzy stabilne warunki ekonomiczne sprzyjające modernizacji oraz budowie nowej infrastruktury przetwarzania odpadów w całym kraju.
Mechanizm wynagradzania instalacji do sortowania odpadów w ramach czeskiego systemu ROP został szczegółowo omówiony w artykule pt. „Instalacje do sortowania odpadów komunalnych wobec nowych wyzwań: rosnące poziomy recyklingu, system kaucyjny i ROP”[4].
Rys. 5. Stawki wynagrodzeń dla instalacji do sortowania odpadów komunalnych.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych na stronie www.ekokom.cz.
Komentarz do mechanizmu wynagradzania instalacji do sortowania odpadów komunalnych znajduje się w artykule pt. „Instalacje do sortowania odpadów komunalnych wobec nowych wyzwań: rosnące poziomy recyklingu, system kaucyjny i ROP”[4].
Recyklerzy są niezbędnym elementem systemu gospodarki odpadami opakowaniowymi i ROP
Kolejnym ogniwem systemu są recyklerzy, do których w 2023 r. trafiło 11,8% ogółu środków z systemu EKO-KOM. Środki te zostały przeznaczone na bezpośrednie wsparcie recyklingu odpadów opakowaniowych [2]. Wsparcie finansowe jest szczególnie istotne w przypadku trudnych do przetworzenia odpadów, dla których proces recyklingu nie jest opłacalny w standardowych warunkach rynkowych.
Kluczowe jest to, że recyklerzy otrzymują wynagrodzenie wyłącznie wtedy, gdy odpady opakowaniowe zostały przetworzone na produkt końcowy, który następnie trafia na rynek europejski, zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Rozwój czeskiego systemu gospodarki odpadami
EKO-KOM wspiera budowanie i rozwój systemu poprzez zbieranie szczegółowych danych oraz liczne analizy. Dotyczą one takich elementów jak morfologia odpadów, sieć zbiórki odpadów, technologie ich przetwarzania oraz analizy ekonomiczne. Na podstawie tych danych oraz rozeznania w funkcjonowaniu systemu w praktyce opracowywane są raporty i rekomendacje, dotyczące m.in. sieci pojemników do zbiórki odpadów, wymagań technologicznych dla sortowni itp.
W podobny sposób ustalane są także stawki dla producentów opakowań oraz wynagrodzenia dla gmin i instalacji. Celem jest rozwijanie systemu w taki sposób, aby był on efektywny i przynosił oczekiwane rezultaty przy uzasadnionych nakładach.
Jakie są wyniki czeskiego systemu gospodarki odpadami opakowaniowymi?
W 2023 r. do obrotu trafiło 1,26 mln ton odpadów opakowaniowych, z czego 1,08 mln ton zostało poddanych recyklingowi lub odzyskowi energetycznemu. Stanowi to 86% wszystkich opakowań wprowadzonych na rynek w 2023 r. Z kolei 75% odpadów opakowaniowych zostało poddanych recyklingowi [2].
Rys. 6. Ilość zebranych odpadów opakowaniowych w Republice Czeskiej w latach 2010-2023..
Źródło: www.ekokom.cz
Rys. 7. Osiągnięte wskaźniki recyklingu i odzysku energetycznego dla odpadów opakowaniowych w 2023 r.
Źródło: www.ekokom.cz
Czy system czeski może stanowić inspirację dla polskiego modelu ROP?
Rozwiązań ekonomicznych i systemowych nie można bezpośrednio przenosić z jednego kraju do drugiego, ponieważ mimo podobieństw występują istotne różnice w uwarunkowaniach. Na przykład czeska gmina nie jest tożsama z polską gminą. W Czechach funkcjonuje jedna organizacja odzysku, podczas gdy w Polsce jest ich kilkanaście. Różni się także rola władzy centralnej, na czele z ministrem środowiska, w gospodarce odpadami.
Pomimo tych różnic, czeski model ROP może stanowić punkt odniesienia, a w pewnym zakresie także wzór dla Polski. Wspiera on bowiem każdy element systemu gospodarki odpadami. Czeski model ROP jest ukierunkowany na osiąganie celów środowiskowych, a zastosowane narzędzia i mechanizmy (głównie ekonomiczne) skłaniają poszczególnych uczestników do pożądanych zachowań rynkowych i realizacji swoich zadań. Jest to także model współpracy pomiędzy państwem, organizacją odzysku, producentami opakowań, gminami, instalacjami do sortowania i recyklingu odpadów oraz mieszkańcami.
Ostatnią istotną cechą jest to, że czeski system gospodarki odpadami, wspierany systemem ROP, przynosi efekty, a jego koszty, w które zaangażowani są mieszkańcy i producenci, utrzymywane są na racjonalnym poziomie.
Podsumowując, czeski system ROP jest skutecznie zarządzanym i efektywnym modelem, który może stanowić inspirację dla Polski. Kluczowe elementy, takie jak stabilne finansowanie, integracja różnych podmiotów oraz motywacyjne mechanizmy wynagradzania, mogłyby usprawnić funkcjonowanie polskiej gospodarki odpadami. Mimo że niektóre aspekty systemu nie mogą być bezpośrednio przeniesione do polskich realiów, to czeskie rozwiązania stanowią wartościowy punkt odniesienia dla prac nad polskim modelem ROP.
Źródła:
[1] Odpadová data ČR za rok 2022 hlásí pokles celkové produkce i komunálních odpadů, včetně skládkování. Na hlavu jsme vyprodukovali 553 kg komunálního odpadu, www.mzp.cz, dostęp: 20.02.2025.
[2] www.ekokom.cz, dostęp: styczeń i luty 2025 oraz wywiady bezpośrednie – MK.
[3] Obliczenia i szacunki własne – MK.
[4] M. Klimek, Instalacje do sortowania odpadów komunalnych wobec nowych wyzwań: rosnące poziomy recyklingu, system kaucyjny i ROP, wastetoeconomy.com.
Treść artykułu została zweryfikowana i potwierdzona przez EKO-KOM, a.s.
Artykuł został również opublikowany w serwisie sozosfera.pl.
